به سامی دنتال، فروشگاه تجهیزات دندانپزشکی خوش آمدید.
اصول کنترل عفونت در استفاده از وسایل یکبار مصرف مطب در یک جمله این است:
هر وسیله فقط یک بار و فقط برای یک بیمار استفاده شود، بهداشت دست قبل و بعد از کار رعایت شود، تاریخ انقضا و سالم بودن بسته‌بندی چک شود و وسایل تیز همان لحظه در سیف‌باکس بیفتند.
در ادامه هر قاعده را با روش اجرای دقیقش می‌خوانید.
وسایل یکبار مصرف مطب کدام‌ها هستند؟
وسایل یکبار مصرف (Single-use) وسایلی هستند که سازنده فقط برای یک بار استفاده روی یک بیمار طراحی کرده است. بعد از استفاده باید دور ریخته شوند، حتی اگر تمیز به نظر برسند.
نمونه‌های رایج در مطب:
- سرنگ و سوزن
- دستکش معاینه
- ماسک یکبار مصرف
- گان یکبار مصرف
- تیغ بیستوری
- آبسلانگ (زبان‌گیر چوبی)
- اسپکولوم یکبار مصرف
- گاز استریل و پنبه
- ست سرم و آنژیوکت
- لانست (سوزن نمونه‌گیری قند خون)
فرق «یکبار مصرف» با «استریل» چیست؟
- استریل یعنی وسیله هیچ میکروبی روی خود ندارد.
- یکبار مصرف یعنی فقط یک بار می‌شود از آن استفاده کرد.
این دو یکی نیستند. سرنگ هم استریل است و هم یکبار مصرف، اما دستکش معاینه یکبار مصرف است و لزوماً استریل نیست.
استریل بودن یک وسیله هرگز اجازه‌ی استفاده‌ی دوباره نمی‌دهد.
چرا نباید سرنگ و وسایل یکبار مصرف را دوباره استفاده کرد؟
دلیل اصلی انتقال عفونت است.
روی سوزن یا سرنگ استفاده‌شده، حتی وقتی خونی دیده نمی‌شود، مقدار بسیار کمی خون یا مایع بدن می‌ماند. همین مقدار می‌تواند ویروس‌هایی مثل هپاتیت B، هپاتیت C و HIV را منتقل کند.
دو دلیل دیگر هم وجود دارد:
- این وسایل برای شستشو و استریلیزاسیون دوباره ساخته نشده‌اند. داخل مجرای باریک سوزن را نمی‌شود کامل تمیز کرد، و حرارت یا مواد ضدعفونی‌کننده پلاستیک را خراب می‌کند.
- کیفیت کار پایین می‌آید. تیغ کند می‌شود، سوزن خم می‌شود و بیمار درد و آسیب بیشتری می‌بیند.
برای همان بیمار هم می‌شود سرنگ را دوباره زد؟
نه. سرنگ بعد از اولین تزریق آلوده می‌شود، حتی اگر دوباره به همان بیمار بزنید.
تعویض فقط سوزن و نگه داشتن سرنگ هم درست نیست، چون خون یا دارو می‌تواند به داخل سرنگ برگردد. برای هر تزریق، هم سرنگ و هم سوزن نو لازم است.
اگر وسیله‌ی یکبار مصرف را الکل بزنیم، دوباره قابل استفاده می‌شود؟
الکل‌زدن روی سطح وسیله اثر دارد، ولی داخل سوزن یا شیارهای پلاستیک را تمیز نمی‌کند.
این وسایل برای ضدعفونی و استفاده‌ی دوباره آزمایش نشده‌اند، پس ایمنی‌شان بعد از الکل‌زدن تضمین نیست.
ده قدمی که مطب را از سوزن‌زدگی و انتقال عفونت دور نگه می‌دارد
۱. هر وسیله فقط یک بار و فقط برای یک بیمار
این قاعده‌ی اصلی بقیه‌ی موارد است.
وسیله‌ی استفاده‌شده را به هیچ بیمار دیگری و به همان بیمار هم برنگردانید. آن را بلافاصله از محل کار خارج کنید تا اشتباهی دوباره برداشته نشود.
۲. قبل و بعد از هر بیمار، دست‌ها را ضدعفونی کنید
بهداشت دست (Hand Hygiene) مهم‌ترین کار برای پیشگیری از عفونت است. این لحظه‌ها را از دست ندهید:
- قبل از تماس با بیمار
- قبل از آماده‌کردن داروی تزریقی یا برداشتن وسایل استریل
- بعد از تماس با خون یا ترشحات
- بعد از درآوردن دستکش
- بعد از دست زدن به وسایل و سطوح اطراف بیمار
روش انجام: اگر دست‌ها آلودگی قابل‌دیدن دارند، ۴۰ تا ۶۰ ثانیه با آب و صابون بشویید. اگر آلودگی دیده نمی‌شود، ضدعفونی‌کننده‌ی دست پایه‌ی الکلی را بمالید تا کامل خشک شود (حدود ۲۰ تا ۳۰ ثانیه).
۳. برای هر بیمار دستکش نو بپوشید و دستکش را جای شستن دست نگیرید
دستکش یکبار مصرف جلوی تماس مستقیم با خون و ترشحات را می‌گیرد، ولی جایگزین بهداشت دست نیست.
- دستکش را روی دست تمیز و خشک بپوشید.
- با یک جفت دستکش سراغ بیمار دوم نروید.
- بعد از درآوردن دستکش، دست‌ها را دوباره ضدعفونی کنید.
- دستکش را نشویید و الکل نزنید. میکروب‌ها می‌توانند از سوراخ‌های ریزی که دیده نمی‌شوند عبور کنند.
۴. قبل از باز کردن بسته، تاریخ انقضا و سالم بودن بسته‌بندی را ببینید
سه چیز را نگاه کنید:
تاریخ انقضا تمام نشده باشد، بسته‌بندی پارگی، لک یا رطوبت نداشته باشد، و اگر بسته نشانگر استریل دارد، تغییر رنگش درست باشد.
بسته‌ی مشکوک را استفاده نکنید و کنار بگذارید. وسیله‌ای که استریل بودنش مطمئن نیست، ایمن هم نیست.
۵. دارو و وسایل را جایی دور از سینک و سطل زباله آماده کنید
آماده‌سازی تزریق باید در نقطه‌ای تمیز انجام شود.
سینک، سطل زباله و محل نمونه‌های آزمایشگاهی منبع آلودگی‌اند و کنار میز آماده‌سازی جایی ندارند. بسته‌ی سرنگ و سوزن را همان لحظه‌ی استفاده باز کنید، نه از قبل.
۶. برای هر تزریق، سرنگ و سوزن نو باز کنید
تزریق ایمن یعنی تزریقی که برای بیمار خطر ندارد و برای کادر مطب هم خطری ایجاد نمی‌کند.
حتی اگر یک دارو را به چند بیمار می‌زنید، برای هر بار برداشتن دارو و هر تزریق سرنگ و سوزن جدید لازم است.
ویال تک‌دوز و چنددوز چه فرقی دارند؟
- ویال تک‌دوز فقط برای یک بیمار و یک بار است و باقی‌مانده‌اش باید دور ریخته شود.
- ویال چنددوز طوری ساخته شده که چند بار قابل برداشت است، ولی هر بار باید با سرنگ و سوزن استریل جدید برداشت شود.
تاریخ باز شدن ویال را رویش بنویسید و طبق دستور سازنده مصرف کنید.
۷. سوزن و تیغ را همان لحظه در سیف‌باکس بیندازید
سیف‌باکس (سیفتی باکس) ظرفی ضدسوراخ‌شدن برای دفع وسایل تیز است.
- بلافاصله بعد از استفاده، وسیله را داخل آن بیندازید.
- آن را نزدیک محل کار بگذارید تا مجبور نشوید وسیله‌ی آلوده را با خود ببرید.
- وقتی سه‌چهارم ظرف پر شد، آن را عوض کنید.
- محتوا را با فشار پایین ندهید و دست داخل آن نکنید.
سیف‌باکس پر شد، با آن چه کنیم؟
درش را کامل ببندید، دیگر باز نکنید و خالی نکنید. سپس از مسیر رسمی دفع پسماند پزشکی (شرکت مجاز یا مسئول بهداشت محیط) تحویل دهید.
۸. درپوش سوزن استفاده‌شده را سر جایش نگذارید
ریکپ کردن یعنی برگرداندن درپوش روی سوزن بعد از تزریق.
این کار علت خیلی از سوزن‌زدگی‌هاست. سوزن را بدون درپوش مستقیم در سیف‌باکس بیندازید.
اگر ناچار شدید، فقط با روش تک‌دست عمل کنید: درپوش را روی میز بگذارید و سوزن را با همان یک دست داخلش ببرید.
۹. زباله‌ی تیز، عفونی و عادی را از هم جدا کنید
پسماند پزشکی نباید با زباله‌ی خانگی قاطی شود.
- وسایل تیز (سوزن، تیغ، آمپول شکسته): سیف‌باکس
- پسماند عفونی (گاز و پنبه‌ی خونی، دستکش آلوده): کیسه‌ی مخصوص پسماند عفونی، معمولاً زرد
- پسماند عادی (کاغذ و بسته‌بندی بیرونی): کیسه‌ی معمولی
رنگ کیسه‌ها و روش جمع‌آوری ممکن است طبق دستورالعمل وزارت بهداشت و مقررات محلی تفاوت داشته باشد. از مسئول بهداشت محیط بپرسید.
۱۰. وسایل را درست انبار کنید و پرسنل را مرتب آموزش دهید
وسایل یکبار مصرف را در جای خشک، تمیز و دور از نور مستقیم نگه دارید و قدیمی‌ترها را جلو بگذارید (اصل اول‌وارد، اول‌خارج) تا منقضی نشوند.
آموزش هم فقط برای پزشک نیست: منشی، پرستار و خدمات مطب هم باید روش درست را بدانند و این آموزش هر چند ماه تکرار شود.
اگر سوزن به دست خودتان فرو رفت، همین حالا چه کنید؟
سوزن‌زدگی یعنی فرو رفتن سوزن یا هر وسیله‌ی تیز آلوده در پوست. اگر رخ داد، به همین ترتیب جلو بروید:
- محل را با آب جاری و صابون بشویید. بگذارید خون خودش بیرون بیاید. فشار ندهید و نمالید.
- از وایتکس یا مواد تند استفاده نکنید. به پوست آسیب می‌زند و کمکی نمی‌کند.
- فوراً به پزشک مطب یا مسئول کنترل عفونت خبر بدهید.
- ارزیابی پزشکی را عقب نیندازید. بسته به وضعیت بیماری که سوزن روی او استفاده شده و وضعیت واکسن هپاتیت B خودتان، ممکن است پروفیلاکسی بعد از مواجهه لازم شود که باید در چند ساعت اول شروع شود.
- آزمایش‌های پیگیری را طبق نظر پزشک انجام دهید.
پروفیلاکسی بعد از مواجهه (PEP) یعنی چه؟
یعنی مصرف دارو یا واکسن بعد از تماس احتمالی با ویروس، برای کم کردن خطر ابتلا. زمان خیلی مهم است و تصمیم درباره‌ی نوع و مدت آن با پزشک است، نه خودتان.
مطب‌ها در استفاده از وسایل یکبار مصرف کجاها خطا می‌کنند؟
این جدول خطاهای رایج را کنار روش درستشان می‌گذارد.
| خطا | روش درست |
|---|---|
| استفاده‌ی دوباره از سرنگ برای همان بیمار | سرنگ و سوزن نو برای هر تزریق |
| شستن یا الکل‌زدن دستکش و پوشیدن دوباره | دستکش نو برای هر بیمار |
| گذاشتن درپوش روی سوزن استفاده‌شده | انداختن مستقیم در سیف‌باکس |
| پر کردن سیف‌باکس تا لبه | تعویض در سه‌چهارم ظرف |
| مصرف وسیله‌ی منقضی یا با بسته‌ی پاره | دور ریختن و استفاده از وسیله‌ی سالم |
| آماده‌کردن دارو کنار سینک یا سطل زباله | میز آماده‌سازی تمیز و جدا |
| ریختن سوزن و تیغ در زباله‌ی عادی | سیف‌باکس و دفع تخصصی |
قبل از آمدن اولین بیمار، این ۸ مورد را نگاه کنید
- صابون و ضدعفونی‌کننده‌ی دست در دسترس و پر است.
- تاریخ انقضای وسایل چک شده است.
- سیف‌باکس نزدیک محل کار است و پر نیست.
- کیسه‌ی پسماند عفونی و عادی جدا قرار دارند.
- جعبه‌ی دستکش و سرنگ و سوزن کافی موجود است.
- میز آماده‌سازی دارو تمیز و دور از سینک است.
- همه‌ی پرسنل می‌دانند بعد از سوزن‌زدگی چه کنند.
- واکسن هپاتیت B همه‌ی کادر انجام شده است.
محصولات یکبار مصرفی سامی دنتال
وسایلی که در این مقاله درباره‌شان خواندید، از این صفحه‌ها قابل مشاهده و سفارش است:
اگر فقط یک چیز یادتان بماند: هر وسیله، یک بیمار، یک بار
بیشتر خطاهای مطب از همین قاعده‌ی ساده شروع می‌شود. اگر این را رعایت کنید و دست‌ها، تاریخ انقضا و سیف‌باکس را هم فراموش نکنید، بخش بزرگی از خطر عفونت از بین می‌رود.
